(جلسه پنجاه و چهارم 07. 10. 1404)

‏ موضوع: حقیقت عرفانی ولایت امیر المومنین سلام الله علیه

أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيم‏، بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَبِهِ نَسْتَعين وَهُوَ خَيرُ نَاصِرٍ وَ مُعِينْ الْحَمْدُلِلَّه ‏وَ الصَّلَاةِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ وَعلَیٰ آلِهِ آل الله لَا سِيَّمَا علَیٰ مَوْلانَا بَقِيَّةَ اللَّه‏ وَ الّلعنُ الدّائمُ‏ علَیٰ أَعْدائِهِمْ أعداءَ الله إلىٰ يَوم لِقَاءَ اللّه‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذي هَدانا لِهذا وَ ما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّه. وَ أُفَوِّضُ أَمْري إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصيرٌ بِالْعِباد حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكيل‏ نِعْمَ الْمَوْلى‏ وَ نِعْمَ النَّصير

تحلیلی جامع بر مفهوم اجماع، ولایت و وقایع صدر اسلام

بررسی اعتبار اجماع در بیعت با امیرالمؤمنین

پرسش:

چرا برخی از صحابه مشهور مانند عبدالله بن عمر، اسامه بن زید و ابن‌عباس از بیعت خودداری کردند و آیا این موضوع به اجماع لطمه می‌زند؟

پاسخ:

باید گفت که از نظر علمی و تاریخی، اجماع به معنای اتفاق‌نظر تمامی افراد بدون استثنا نیست. اگر چند نفر معدود که در آن زمان جایگاه اجتماعی تعیین‌کننده‌ای نداشتند یا در میان عموم مردم خوش‌نام نبودند بیعت نکنند، این امر به صحت اجماع مهاجرین و انصار در مدینه آسیبی نمی‌رساند. در این زمینه، ابن‌حزم اندلسی تعبیری تند و صریح دارد؛ او هر اجماعی را که حضرت علی علیه‌السلام و همراهانش در آن حضور نداشته باشند، فاقد اعتبار و مشمول لعن می‌داند.

ولعنة اللّه على كلّ إجماع يخرج عنه على بن أبى طالب ومن بحضرته من الصحابة .

إبن حزم الأندلسی ، علی بن أحمد (متوفاى456هـ)، المحلي، ج9، ص345، قوبلت على النسخة التی حققها الأستاذ الشيخ احمد محمد شاكر، ناشر: دار الفکر - بيروت.

تفاوت بسیاری است میان شخصیت امیرالمؤمنین که به اذعان خلیفه دوم، پرچم اسلام با شمشیر او برافراشته شد، با افرادی که نقش کلیدی در پیشبرد تاریخ اسلام و فداکاری در مسیر دین نداشتند.

استدلال به اجماع در برابر مخالفان و مبنای نص

 امیرالمؤمنین علیه‌السلام در برابر معاویه و مخالفانی که نصوص دینی را نمی‌پذیرفتند، از باب «جدال احسن» به اجماع استدلال می‌کردند. ایشان خطاب به آنان می‌فرمودند اگر ملاک شما برای مشروعیت خلفای پیشین، اجماع و توافق مردم است، پس خلافت من نیز به طریق اولی واجد این ملاک است و باید از آن تبعیت کنید.

إنه بايعني القوم الذين بايعوا أبا بكر وعمر وعثمان على ما بايعوهم عليه

سيد رضي، نهج البلاغة، خطب الامام علی عليه السلام، ج3، ص7، نامه 6، تحقيق: شرح: الشيخ محمد عبده،‌ ناشر : دار الذخائر - قم – ايران،‌ چاپخانه : النهضة – قم،‌ چاپ: الأولى1412 - 1370

 البته این به معنای پذیرش مبناییِ اجماع از سوی شیعه نیست؛ چرا که برای شیعه تنها «نص الهی» ملاک مشروعیت است. همان‌طور که در توقیعات و روایات آمده، حتی اگر تمام دنیا از حق برگردند، در قلب امام ذره‌ای اثر نخواهد داشت؛ زیرا تکیه‌گاه اصلی او خداوند است. از سوی دیگر، اجماع واقعی در مورد خلفای پیشین نیز مورد تردید جدی است و برخی از علمای اهل سنت اذعان دارند که خلافت با بیعت تنها چند نفر معدود منعقد شده است.

فإن عقدها واحد من أهل الحلّ والعقد فذلك ثابت ... ودليلنا: أنّ عمر – رض - عقد البيعة لأبي بكر ولم ينكر أحد من الصحابة ذلك.

القرطبي، محمد بن أحمد (متوفاى671هـ)، الجامع لأحكام القرآن، ج 1، ص 269، ناشر: دار احياء التراث العربي، بيروت ، 1405ق.

نقد دیدگاه‌های معاصر و ضرورت صراحت در اصول

 در پاسخ به برخی دیدگاه‌های نواندیشانه معاصر، از جمله نظرات مرحوم واعظ‌ زاده خراسانی که معتقد بود باید برای مشروعیت خلافت خلفای پیشین به دنبال دلیل گشت یا از بحث «منصوص‌الخلافه» بودن حضرت علی علیه‌السلام دست برداشت تا باعث رنجش اهل سنت نشود! باید با صراحت ایستادگی کرد. این قبیل رویکردها که سعی در بازنگری در اصول اعتقادی قطعی دارند، پیش از این نیز توسط افرادی مطرح شده بود. ما نباید از بیان حقیقت تاریخی و اعتقادی به بهانه گلایه‌مندی دیگران عقب‌نشینی کنیم. حقیقت منصوص بودن خلافت علی علیه‌السلام، رکن اساسی تفکر شیعی است.

حقایق تاریخی و مسئله بیعت‌های اجباری تاریخ صدر اسلام گواهی می‌دهد که بسیاری از بیعت‌ها با توسل به فشار و قدرت فیزیکی انجام می‌شده است. در منابع معتبری چون آثار ابن‌ابی‌الحدید و دینوری، به اصطلاحات تندی مانند «شلاق‌های صنعانی» اشاره شده که برای ترساندن مخالفان بیعت به کار می‌رفت.

فإني لكذلك إذ فقدت أبا بكر وعمر . ثم لم ألبث حتى إذا أنا بأبي بكر وعمر وأبي عبيدة قد أقبلوا في أهل السقيفة وهم محتجزون بالأزر الصنعانية لا يمر بهم أحد إلا خبطوه ، فإذا عرفوه مدوا يده فمسحوها على يد أبي بكر ، شاء ذلك أم أبى

الهلالي، سليم بن قيس، (متوفاى80هـ)، كتاب سليم بن قيس الهلالي، ص139، تحقيق: محمد باقر الأنصاری الزنجاني، ناشر دليل ما، چاپ اول، 1422 ق- 1380 ش

شرح نهج البلاغ ابن أبی الحدید، ج1، ص219، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم، دار الكتب العلمیة

همچنین شیخ مفید روایت کرده است که قبیله «اسلم» با چماق و ابزارهای جنگی وارد مدینه شدند تا برای گرفتن بیعت فضا را متشنج کنند. شخصیت‌های بزرگی چون سلمان فارسی و ابوذر غفاری به دلیل استدلال بر حقانیت حضرت علی علیه‌السلام مورد ضرب و شتم قرار گرفتند.

كان جماعة من الأعراب قد دخلوا المدینة لیمتاروا منها، فشغل الناس عنهم بموت رسول اللّه صلی اللّه علیه وآله فشهدوا البیعة وحضروا الأمر فأنفذ إلیهم عمر واستدعاهم وقال لهم خذوا بالحظّ من المعونة علی بیعة خلیفة رسول اللّه وأخرجوا إلی الناس واحشروهم لیبایعوا، فمن امتنع فاضربوا رأسه وجبینه".

"قال واللّه! لقد رأیت الأعراب تحزّموا، واتّشحوا بالأزر الصنعانیة وأخذوا بأیدیهم الخشب وخرجوا حتی خبطوا الناس خبطا وجاؤا بهم مكرهین إلی البیعة".

الجمل والنصرة فی حرب البصرة، ص59، منشورات مكتبة الداوری - قم، چاپ دوم

سه سال قبل و سه سال بعد از رحلت پیامبر اکرم، حساس‌ترین مقطع تاریخ اسلام است که باید ریشه تمامی اتفاقات بعدی و انحرافات زمان بنی‌امیه و بنی‌العباس را در وقایع همین چند سال جستجو کرد.

پژوهش در عصر دیجیتال و هشداری درباره هوش مصنوعی امروزه به برکت نرم‌افزارهای علوم اسلامی، دستیابی به منابع و حقایق بسیار آسان‌تر شده است. هرچند آثار ارزشمندی چون «الغدیر» و «المراجعات» حاصل زحمات طاقت‌فرسا و سفرهای طولانی علمای گذشته است، اما اکنون ابزاری در دست ماست که می‌توانیم بسیار سریع‌تر از گذشته تحقیق کنیم. با این حال، در استفاده از فناوری‌های نوظهور مانند هوش مصنوعی باید بسیار هوشیار بود؛ چرا که این ابزارها در بسیاری از موارد در مستندسازی و مصدریابی احادیث دچار خطا شده و از خود منابع، جلدها و صفحاتی کاملاً ساختگی ارائه می‌دهند که نباید به آن‌ها اعتماد کرد.

ولایت؛ روح و صورتِ حقیقی اعمال

طبق مبانی عرفانی امام خمینی، تمام عبادات، عقاید و ملکات اخلاقی به منزله «ماده خام» یا هیولا هستند و ولایت، صورت و فعلیت‌بخش آن‌هاست. اعمال بدون ولایت، مانند خاک رس فاقد ارزش هستند که تنها با ولایت به ظرفی گران‌بها یا بنایی مستحکم تبدیل می‌شوند. خدای تعالی در قرآن می فرماید:

{وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} [العنكبوت: 64]

در روایات متواتر میان شیعه و سنی تأکید شده است که هر کس بمیرد و امامی نداشته باشد، به مرگ جاهلیت مرده است. این مرگ جاهلیت، به معنای مرگ در کفر، نفاق و ضلالت است و نشان‌دهنده این است که بدون پیوند با امام معصوم، اعمال انسان در نشئه آخرت فاقد حقیقت و اثر خواهد بود.

عن الحارث بن المغيرة قال : قلت لأبي عبد الله عليه السلام : قال رسول الله صلى الله عليه وآله: من مات لا يعرف إمامه مات ميتة جاهلية ؟ قال : نعم ، قلت : جاهلية جهلاء أو جاهلية لا يعرف إمامه؟ قال جاهلية كفر ونفاق وضلال .

الكلينی الرازي، أبو جعفر محمد بن يعقوب بن إسحاق (متوفاى328 هـ)، الأصول من الكافي، ج1، ص377، تحقيق: غفاري، علی اكبر ناشر: اسلاميه‏، تهران‏، الطبعة الثانية،1362 هـ.ش.

حقیقت محمدیه و جایگاه هستی‌شناختی امام

از منظر عرفانی، اولین تجلی حق‌تعالی، «حقیقت محمدیه» است. تمام عوالم از جبروت و ملکوت تا عالم ماده، جلوه‌های وجود مقدس پیامبر و اهل‌بیت علیهم‌السلام هستند. همان‌طور که تمام اجزای یک گیاه، ظهور و تجلی همان دانه‌ی اولیه هستند، تمام موجودات نیز مراتب تنزیل وجود ایشان می‌باشند. بر اساس نصوص دینی و تحلیل‌های عقلی، در هر عصری باید یک امام معصوم و واحد در کل کره زمین وجود داشته باشد که حجت خداوند بر خلق باشد.

تحلیل سندی روایت «بنی الاسلام علی خمس»

روایتی در کافی شریف وجود دارد که می‌فرماید اسلام بر پنج پایه استوار است: نماز، زکات، روزه، حج و ولایت. طبق این روایت، مردم چهار مورد را گرفتند و ولایت را که کلید و راهنمای بقیه است، رها کردند.

محمد بن يحيى ، عن أحمد بن محمد ومحمد بن الحسين جميعا ، عن محمد بن إسماعيل ابن بزيع ، عن منصور بن يونس ، عن أبي الجارود ، عن أبي جعفر عليه السلام قال سمعت أبا جعفر عليه السلام يقول : فرض الله عز وجل على العباد خمسا ، أخذوا أربعا وتركوا واحدا ، قلت : أتسميهن لي جعلت فداك ؟ فقال : الصلاة وكان الناس لا يدرون كيف يصلون ، فنزل جبرئيل عليه السلام فقال : يا محمد أخبرهم بمواقيت صلاتهم ، ثم نزلت الزكاة فقال : يا محمد أخبرهم من زكاتهم ما أخبرتهم من صلاتهم ، ثم نزل الصوم فكان رسول الله صلى الله عليه وآله إذا كان يوم عاشورا بعث إلى ما حوله من القرى فصاموا ذلك اليوم فنزل شهر رمضان بين شعبان وشوال ، ثم نزل الحج فنزل جبرئيل عليه السلام فقال : أخبرهم من حجهم ما أخبرتهم من صلاتهم وزكاتهم وصومهم . ثم نزلت الولاية وإنما أتاه ذلك في يوم الجمعة بعرفة ، أنزل الله عز وجل " اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي " وكان كمال الدين بولاية علي ابن أبي طالب عليه السلام فقال عند ذلك رسول الله صلى الله عليه وآله : أمتي حديثوا عهد بالجاهلية ومتى أخبرتهم بهذا في ابن عمي يقول قائل ، ويقول قائل - فقلت في نفسي من غير أن ينطق به لساني - فأتتني عزيمة من الله عز وجل بتلة أوعدني إن لم أبلغ أن يعذبني ، فنزلت " يا أيها الرسول بلغ ما انزل إليك من ربك وإن لم تفعل فما بلغت رسالته والله يعصمك من الناس إن الله لا يهدي القوم الكافرين " فأخذ رسول الله صلى الله عليه وآله بيد علي عليه السلام فقال : أيها الناس إنه لم يكن نبي من الأنبياء ممن كان قبلي إلا وقد عمره الله ، ثم دعاه فأجابه ، فأوشك أن ادعى فأجيب وأنا مسؤول وأنتم مسؤولون فماذا أنتم قائلون ؟ فقالوا : نشهد أنك قد بلغت ونصحت ، وأديت ما عليك فجزاك الله أفضل جزاء المرسلين ، فقال : اللهم اشهد - ثلاث مرات - ثم قال : يا معشر المسلمين هذا وليكم من بعدي فليبلغ الشاهد منكم الغائب . قال أبو جعفر عليه السلام : كان والله [ علي عليه السلام ] أمين الله على خلقه وغيبه ودينه الذي ارتضاه لنفسه ، ثم إن رسول الله صلى الله عليه وآله حضره الذي حضر ، فدعا عليا فقال : يا علي إني أريد أن أئتمنك على ما ائتمنني الله عليه من غيبه وعلمه ومن خلقه ومن دينه الذي ارتضاه لنفسه فلم يشرك والله فيها يا زياد أحدا من الخلق ثم إن عليا عليه السلام حضره الذي حضره فدعا ولده وكانوا اثنا عشر ذكرا فقال لهم : يا بني إن الله عز وجل قد أبى إلا أن يجعل في سنة من يعقوب وإن يعقوب دعا ولده وكانوا اثنا عشر ذكرا ، فأخبرهم بصاحبهم ، ألا وإني أخبركم بصاحبكم ، إلا إن هذين ابنا رسول الله صلى الله عليه وآله الحسن والحسين عليهما السلام فاسمعوا لهما وأطيعوا، ووازروهما .... .

اگرچه برخی از علما مانند علامه مجلسی این حدیث را به لحاظ سندی تضعیف کرده‌اند، اما با بررسی دقیق‌تر وثاقت راویانی مانند ابوالجارود، می‌توان به صحت سند حکم کرد. ابوالجارود اگرچه فراز و نشیب‌هایی در زندگی سیاسی خود داشت، اما روایات او نشان‌دهنده اعتقاد راسخ به دوازده امام است. بسیاری از تضعیفات رجالی در گذشته، ناشی از تندروی‌های زمانه یا متهم کردن راویان به غلو، تنها به دلیل نقل فضایل و علم غیب ائمه بوده است. به عنوان مثال احمد بن محمد بن عیسی رئیس حوزه علمیه قم در اواخر قرن سوم ، احمد بن محمد بن خالد برقی را به سبب نقل روایت از ضعفاء از قم تبعید کرد.

زمان نزول آیه اکمال دین و وقایع غدیر

در مورد زمان نزول آیه «الیوم اکملت لکم دینکم»، روایات اهل سنت دچار تناقض است و برخی آن را روز عرفه و برخی زمان‌های دیگر ذکر کرده‌اند. اما در منابع شیعه، ده‌ها روایت صحیح وجود دارد که تأکید می‌کنند این آیه در روز غدیر و پس از نصب رسمی امیرالمؤمنین نازل شده است. علامه طباطبایی این احتمال را مطرح می‌کنند که آیه دو مرتبه نازل شده باشد؛ یک بار در عرفه و بار دیگر در غدیر به عنوان اعلام نهایی. به نظر می‌رسد پیامبر اکرم قصد داشتند موضوع ولایت را در عرفه بیان کنند، اما به دلیل هیاهو و کارشکنی برخی جمعیت، این اعلان رسمی به فرمان الهی در غدیر خم انجام شد تا دین به کمال نهایی خود برسد.