(جلسه پنجاه و یکم 01 . 10 . 1404)

موضوع: آیات ولایت در حدیث مناشده حضرت امیر سلام الله علیه

أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيم‏، بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَبِهِ نَسْتَعين وَهُوَ خَيرُ نَاصِرٍ وَ مُعِينْ الْحَمْدُلِلَّه ‏وَ الصَّلَاةِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ وَعلَیٰ آلِهِ آل الله لَا سِيَّمَا علَیٰ مَوْلانَا بَقِيَّةَ اللَّه‏ وَ الّلعنُ الدّائمُ‏ علَیٰ أَعْدائِهِمْ أعداءَ الله إلىٰ يَوم لِقَاءَ اللّه‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذي هَدانا لِهذا وَ ما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّه. وَ أُفَوِّضُ أَمْري إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصيرٌ بِالْعِباد حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكيل‏ نِعْمَ الْمَوْلى‏ وَ نِعْمَ النَّصير

مقام حضرت فاطمه (سلام‌الله علیها) و جایگاه دعا برای امام زمان (ارواحنا فداه)

حضرت فاطمه زهرا (سلام‌الله علیها) ملاک و معیار حقانیت است. در برخی منابع مانند کتاب «ریاض السالکین» به روایت «لولا فاطمة لما خلقتکما» اشاره شده است، هرچند اسناد قطعی برای آن ذکر نشده؛ اما در ادعیه معتبر، توسل به ایشان جایگاه ویژه‌ای دارد. یک از بزرگان که خدمت حضرت ولی عصر ارواحنا فداه مشرف شده بود، نقل کرد امام عصر ارواحنا فداه فرمودند: در قنوت نماز، این دعا را بخوانید:

 «اللهم صلّ علی محمد و آل محمد اللهم انی اسئلک بحق فاطمة و ابیها و بعلها و بنیها و السرّ المستودع فیها أن تصلّی علی محمد و آل محمد و أن تفعل بی ما أنت اهله و لا تفعل بی ما أنا أهله ».

همچنین طبق روایات امام رضا (علیه السلام)، شایسته است مؤمنان در قنوت نمازهای خود برای فرج امام زمان (ارواحنا فداه) دعا کنند. یکی از ملازمان آیت الله خویی رحمة الله علیه نقل می کند من در طول بیست سالی که پشت سر ایشان نماز می خواندم ، ایشان در قنوت نماز خود همواره بر خواندن دعای (اللهم کن لولیک الحجة بن الحسن ...) مداومت داشتند.

عبرت‌های تاریخی

در تاریخ مشهور است که شریح قاضی، که باحضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) میانه خوبی نداشت، فتوای قتل امام حسین (علیه السلام) را صادر کرد و مدعی شد که ایشان بر امام زمان خود یعنی یزید خروج کرده است. از سوی دیگر، عبدالله بن عمر با وجود آگاهی از روایات نبوی مبنی بر ضرورت بیعت با امام، از بیعت با حضرت علی (علیه السلام) سر باز زد، اما بعدها با ذلت با حجاج بن یوسف و عبدالملک بن مروان بیعت نمود! او حتی امام حسین (علیه السلام) را نصیحت می‌کرد که به کوفه نرود و اهل‌بیت خود را همراه نبرد!

جایگاه حضرت معصومه (سلام‌الله علیها) و زیارت رجبیه

بر اساس روایات، فضایل حضرت معصومه (سلام‌الله علیها) پرتویی از فضایل حضرت زهرا (سلام‌الله علیها) است و زیارت ایشان برکات فراوانی دارد. قرائت زیارت رجبیه نیز که دارای مضامین بسیار بلندی است، نه تنها در ماه رجب، بلکه در تمامی مشاهد مشرفه و حتی پس از تلاوت قرآن توصیه شده است.

مبانی قرآنی امامت و واقعه غدیر خم

مرحوم شیخ صدوق در کتاب «کمال‌الدین» روایتی آورده است که در آن بیان می کند در زمان خلافت عثمان، در یک جمع، صحابه هرکدام به مناقب و فضائل خود اشاره می کردند اما حضرت امیرالمومنین علیه السلام ساکت نشسته بودند که از ایشان پرسیدند یا علی چرا ساکت هستی؟ پس از آن حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) در جمع بزرگان مهاجر و انصار به تبیین فضایل اهل‌بیت پرداختند. ایشان برای اثبات مقام امامت به سه آیه کلیدی استناد کردند:

عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ (علیه السلام) سَاكِتٌ لَا يَنْطِقُ لَا هُوَ وَ لَا أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ فَأَقْبَلَ الْقَوْمُ عَلَيْهِ فَقَالُوا يَا أَبَا الْحَسَنِ مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَتَكَلَّمَ فَقَالَ مَا مِنَ الْحَيَّيْنِ إِلَّا وَ قَدْ ذَكَرَ فَضْلًا وَ قَالَ حَقّاً وَ أَنَا أَسْأَلُكُمْ ... قَالَ فَأَنْشُدُكُمُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَ تَعْلَمُونَ حَيْثُ نَزَلَتْ‌ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ‌ وَ حَيْثُ نَزَلَتْ‌ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ‌... وَ أَنْ يُفَسِّرَ لَهُمْ مِنَ الْوَلَايَةِ مَا فَسَّرَ لَهُمْ مِنْ صَلَاتِهِمْ وَ زَكَاتِهِمْ وَ صَوْمِهِمْ وَ حَجِّهِمْ

الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِينا فَكَبَّرَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ بِتَمَامِ النِّعْمَةِ وَ كَمَالِ نُبُوَّتِي وَ دِينِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ وَلَايَةِ عَلِيٍّ بَعْدِي‌ فَقَامَ أَبُو بَكْرٍ وَ عُمَرُ فَقَالا يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذِهِ الْآيَاتُ خَاصَّةٌ لِعَلِيٍّ قَالَ بَلَى فِيهِ وَ فِي أَوْصِيَائِي إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ...

کمال الدین و تمام النعمة ج1ص276 ناشر: اسلاميه‌

حضرت علی بن ابی طالب (علیه السلام) ساکت بود، نه او و نه هیچ یک از اعضای خانواده‌اش سخنی نگفتند. مردم به او نزدیک شدند و گفتند: «ای ابوالحسن، چه چیزی مانع سخن گفتن تو می‌شود؟» آن حضرت پاسخ داد: «هیچ کس از دو قبیله نیست که فضیلتی را ذکر نکرده و حقی را نگفته باشد، و من از شما می‌پرسم...» سپس فرمود: «شما را به خدای عزوجل قسم می‌دهم، آیا می‌دانید آیه «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا اطاعت کنید» در کجا نازل شده است؟» از رسول و اولیای امر خود اطاعت کنید، و هر جا که نازل شده است: «ولی شما تنها خدا، رسول او و کسانی هستند که ایمان آورده‌اند - کسانی که نماز را برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند... و اینکه امر ولایت را برایشان بیان کند همانطور که نماز و زکات و روزه و حجشان را برایشان بیان کرد.

امروز دین شما را برای شما کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام کردم و اسلام را به عنوان دین برای شما پسندیدم.» سپس رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «خدای متعال با تمام کردن نعمت، کمال نبوت من و دین خدا، برتر است.» خداوند متعال و ولایت علی پس از من. سپس ابوبکر و عمر برخاستند و گفتند: «ای رسول خدا، آیا این آیات مخصوص علی است؟» فرمود: «بله، برای او و جانشینان من تا روز قیامت است»...

همان طور که مشخص است حضرت در این روایت به آیه اطاعت: «أطیعوا الله و أطیعوا الرسول و أولی الأمر منکم» (نساء، ۵۹).

و آیه ولایت: «إنما ولیکم الله و رسوله...» (مائده، ۵۵).

و آیه ابلاغ: که در واقعه غدیر خم نازل شد و پیامبر (صلی الله علیه و آله) را مأمور به معرفی رسمی حضرت علی (علیه السلام) کرد، استناد کرده است.

در این حدیث، دشواری ابلاغ ولایت حضرت امیرالمومنین علیه السلام کاملا واضح است که چنین امری برای پیامبر چقدر سخت و دشوار بود اما پیامبر اسلام به لطف و عنایت خداوند به مأموریت خطیر خود خاتمه دادند.

نکات مهم حدیت:

نکته اول: دشواری ابلاغ ولایت: (فَقَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْسَلَنِي بِرِسَالَةٍ ضَاقَ بِهَا صَدْرِي)

نکته دوم: تاکید و قاطعیت خداوند بر لزوم ابلاغ ولایت: (وَ ظَنَنْتُ أَنَّ النَّاسَ مُكَذِّبِيَّ فَأَوْعَدَنِي لَأُبَلِّغَنَّهَا أَوْ لَيُعَذِّبَنِّي)

 و من گمان می‌کردم که مردم مرا تکذیب می‌کنند. پس او مرا تهدید کرده است که باید آن را برسانم، وگرنه مرا عذاب خواهد کرد

 خداوند متعال نیز در آیه ابلاغ فرمودند (وإن لم تفعل فما بلّغت رسالته)

نکته سوم: اقرار گرفتن از صحابه بر اولویت خود بر همه مومنین. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در غدیر، ابتدا بر اولویت خود بر جان مؤمنان اقرار گرفتند (ألستُ اولی بکم من انفسکم؟) تا کلمه «مولی» دقیقاً به معنای سرپرستی و صاحب‌اختیاری تثبیت شود.

نکته چهارم: این ولایت زنجیره‌ای است که از خدا آغاز شده و به پیامبر و سپس به حضرت علی (علیه السلام) می‌رسد.

و این آیه ولایت که الوسی در کتاب تفسیر خود می نویسد:

وغالب الأخباريين على أنها نزلت في علي كرم الله تعالى وجهه

تفسیر روح المعانی ج3ص334 الناشر: دار الكتب العلمية - بيروت

و اکثریت قریب به اتفاق اهل حدیث اعتقاد دارند که آیه ولایت در شأن حضرت امیرالمومنین علی علیه السلام نازل شده است.

آلوسی در جای دیگری می گوید:

والآية عند معظم المحدثين نزلت في عليّ كرم الله تعالى وجهه

تفسیر روح المعانی ج3ص352 الناشر: دار الكتب العلمية – بيروت

بیشتر اهل حدیث اعتقاد دارند که آیه ولایت در شأن حضرت امیرالمومنین علی علیه السلام نازل شده است.

ابن ابی حاتم با سند صحیح روایت نقل می کند:

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الْأَشَجُّ , ثنا الْمُحَارِبِيُّ , عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ , قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ عَنْ قَوْلِهِ: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا} [المائدة: 55] قُلْتُ: نَزَلَتْ فِي عَلِيٍّ , قَالَ: عَلِيٌّ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا

تفسیر ابن ابی حاتم الرازی ج4ص1162 الناشر: مكتبة نزار مصطفى الباز - المملكة العربية السعودية

می گویم: آیه در شأن حضرت امیرالمومنین علیه السلام نازل شده است.

طبق آیه مذکور ولایت هرسه از یک جنس و یک ماهیت است.

اثبات کلامی و فقهی ولایت فقیه در عصر غیبت

بحث ولایت فقیه پیش از آنکه یک مسئله فقهی باشد، یک مبحث کلامی است. استدلال بر این مقام از طریق تعمیم منطقی ضرورت رهبری در جامعه صورت می‌گیرد. همان‌طور که در زمان حضور معصوم، اداره جامعه و اجرای احکام (مانند نماز و زکات) ضروری است، عقل نمی‌پذیرد که خداوند امت را در دوران طولانی غیبت رها کرده و احکام الهی را تعطیل نماید. فقیه جامع ‌الشرایط در عصر غیبت، حجت امام بر مردم است همانطور که در توقیع شریف آمده است (هُم حجتی علیکم) و وظیفه دارد برای جلوگیری از انحراف و اجرای حدود الهی، سرپرستی جامعه را بر عهده بگیرد.

و ادله روایی دیگر مانند:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ‏ اللَّهُمَ‏ ارْحَمْ‏ خُلَفَائِي‏ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ خُلَفَاؤُكَ قَالَ الَّذِينَ يَأْتُونَ مِنْ بَعْدِي يَرْوُونَ حَدِيثِي وَ سُنَّتِي‏

من لایحضره الفقیه، ج ۴، ص ۴۲۰/دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم‏

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ وَ ذَاكَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَمْ يُورِثُوا دِرْهَماً وَ لَا دِينَاراً وَ إِنَّمَا أَوْرَثُوا أَحَادِيثَ مِنْ أَحَادِيثِهِمْ فَمَنْ أَخَذَ بِشَيْ‏ءٍ مِنْهَا فَقَدْ أَخَذَ حَظّاً وَافِراً فَانْظُرُوا عِلْمَكُمْ هَذَا عَمَّنْ تَأْخُذُونَهُ فَإِنَّ فِينَا أَهْلَ الْبَيْتِ فِي كُلِّ خَلَفٍ عُدُولًا يَنْفُونَ عَنْهُ تَحْرِيفَ الْغَالِينَ وَ انْتِحَالَ الْمُبْطِلِينَ وَ تَأْوِيلَ الْجَاهِلِينَ.

الكافي ج‏1، ص: 33/ ناشر: دار الكتب الإسلامية

بِأَنَّ مَجَارِيَ‏ الْأُمُورِ وَ الْأَحْكَامِ عَلَى أَيْدِي الْعُلَمَاءِ بِاللَّهِ‏ الْأُمَنَاءِ عَلَى حَلَالِهِ وَ حَرَامِه‏

تحف العقول، ج ۱، ص ۲۳۷/ نشر جامعه مدرسین

سیره حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) در برخورد با بدعت‌ها

طبق کلام حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) در نهج‌البلاغه، جامعه برای حفظ نظم ناگزیر از وجود حاکم است، خواه نیکوکار باشد یا بدکار. امام علی (علیه السلام) پس از ۲۵ سال خانه‌نشینی، تنها زمانی حکومت را پذیرفتند که حجت با حضور مردم و اتمام حجت بر علما برای مبارزه با ظلم تمام شد.

ایشان در دوران حکومت خود با مشکلات بسیاری روبرو بودند و برخی بدعت‌ها چنان در عمق جامعه نفوذ کرده بود که حتی امام نیز با مانع روبرو می‌شد. برای مثال، در موضوع (نماز تراویح) که در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) به جماعت خواندن آن نهی شده بود، وقتی امام قصد اصلاح داشتند، عده‌ای با شعار «وا سنّة عمراه» مانع شدند. حضرت در حدیثی در کتاب «کافی» می‌فرمایند که اگر بخواهند تمامی بدعت‌های گذشتگان را اصلاح کنند، سپاهیانشان متفرق شده و تنها عده اندکی از شیعیان واقعی باقی می‌مانند.

قَدْ عَمِلَتِ الْوُلَاةُ قَبْلِي أَعْمَالًا خَالَفُوا فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ ص مُتَعَمِّدِينَ لِخِلَافِهِ نَاقِضِينَ لِعَهْدِهِ مُغَيِّرِينِ لِسُنَّتِهِ وَ لَوْ حَمَلْتُ‏ النَّاسَ‏ عَلَى‏ تَرْكِهَا وَ حَوَّلْتُهَا إِلَى مَوَاضِعِهَا وَ إِلَى مَا كَانَتْ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ص لَتَفَرَّقَ عَنِّي جُنْدِي حَتَّى أَبْقَى وَحْدِي أَوْ قَلِيلٌ مِنْ شِيعَتِيَ الَّذِينَ عَرَفُوا فَضْلِي وَ فَرْضَ إِمَامَتِي مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلوات الله علیه و آله... وَ اللَّهِ لَقَدْ أَمَرْتُ النَّاسَ أَنْ لَا يَجْتَمِعُوا فِي شَهْرِ رَمَضَانَ إِلَّا فِي‏فَرِيضَةٍ وَ أَعْلَمْتُهُمْ أَنَّ اجْتِمَاعَهُمْ فِي النَّوَافِلِ بِدْعَةٌ فَتَنَادَى بَعْضُ أَهْلِ عَسْكَرِي مِمَّنْ يُقَاتِلُ مَعِي يَا أَهْلَ الْإِسْلَامِ غُيِّرَتْ سُنَّةُ عُمَرَ يَنْهَانَا عَنِ الصَّلَاةِ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ تَطَوُّعاً وَ لَقَدْ خِفْتُ أَنْ يَثُورُوا فِي نَاحِيَةِ جَانِبِ عَسْكَرِي

الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏8ص59 الناشر: دار الكتب الإسلامية

حاکمان پیش از من کارهایی کرده‌اند که با رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در تضاد بوده، عمداً با او مخالفت کرده‌اند، پیمان او را شکسته و سنت او را تغییر داده‌اند. اگر مردم را مجبور به ترک این اعمال کنم و آنها را به جایگاه اصلی خود و به آنچه در زمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بود، برگردانم، لشکر من مرا ترک خواهند کرد تا اینکه تنها بمانم، یا فقط تعداد کمی از پیروانم که فضیلت و وظیفه مرا شناخته‌اند... رهبری من از کتاب خداوند عزوجل و سنت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) گرفته شده است... به خدا قسم، من به مردم دستور داده‌ام که در ماه رمضان جز برای نمازهای واجب جمع نشوند و به آنها گفته‌ام که جمع شدن آنها برای نمازهای مستحبی بدعت است. سپس برخی از سربازان من که با من می‌جنگند، فریاد زدند: «ای اهل اسلام، سنت عمر تغییر کرده است! او ما را از نماز مستحبی در ماه رمضان منع می‌کند!» من ترسیدم که آنها در بخش نظامی شورش کنند.

تفاوت بدعت با سنت حسنه

باید میان بدعت _ وارد کردن چیزی در دین که ریشه‌ای ندارد_ و سنت حسنه تفاوت قائل شد. سنت حسنه اقدامی است که ریشه در عمومات و اطلاقات کلام معصوم دارد (مانند تأسیس نهادهای خیریه برای کمک به ایتام)، اما بدعت، مانند نماز تراویح، عملی است که برخلاف نهی صریح یا سیره پیامبر (صلی الله علیه و آله) به اسم دین انجام می‌شود.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته