2021 June 25 - جمعه 04 تير 1400
آیا انزع البطین یعنی حضرت علی شکم بزرگی داشتند و سرشان مو نداشت و اصلا این لقب درست است؟
کد مطلب: ١٣٦٨٤ تاریخ انتشار: ٢٤ آذر ١٣٩٩ - ١٤:٤٤ تعداد بازدید: 1123
پرسش و پاسخ » امام علي (ع)
آیا انزع البطین یعنی حضرت علی شکم بزرگی داشتند و سرشان مو نداشت و اصلا این لقب درست است؟

 

پاسخ:

در روایتی در کتاب خصال شیخ صدوق که سند آن ضعیف است آمده است:

عن جعفر بن محمد عليه السلام قال سأل رجل أمير المؤمنين عليه السلام فقال له أسألك عن ثلاث هن فيك أسألك عن قصر خلقك وعن كبر بطنك وعن صلع رأسك فقال أمير المؤمنين عليه السلام إن الله تبارك وتعالى لم يخلقني طويلا ولم يخلقني قصيرا ولكن خلقني معتدلا أضرب القصير فأقده وأضرب الطويل فأقطه وأما كبر بطني فان رسول الله صلى الله عليه وآله علمني بابا من العلم ففتح لي ذلك الباب ألف باب فازدحم العلم في بطني فنفجت عنه عضوي وأما صلع رأسي فمن إدمان لبس البيض ومجالدة الاقران

الخصال - الشيخ الصدوق - ص 190

امام صادق علیه السلام فرمود: شخصى به امير المؤمنين علیه السلام گفت: مرا در باره 3 چيز كه در تو است پرسشى است، پرسشم از كوتاهى قامتت و از بزرگى شكمت و از بى‏مویى جلوی سرت مي‌باشد، اميرالمؤمنين علیه السلام فرمود: خداى تبارك و تعالى مرا نه بلند قامت آفريده است و نه كوتاه قد، بلكه ميان بالايم آفريده است تا دشمن كوتاه قد خود را با شمشير از سر به دو نيم كنم و بلند قد را از ميان و اما بزرگى شكمم از آن رو است كه رسول خدا صلی الله علیه و آله درى از دانش برويم گشود كه هزار در از آن بر من گشوده شد از فشردگى دانش در اندرونم شكم من بزرگ شد؛ اما بى‏مویى جلوی سرم از اين رو است كه همواره كلاه خود بر سر دارم و با قهرمانان در پيكار هستم.

شاید از این روایت این طور برداشت شود که امیرالمؤمنین شخصی بوده‌اند که شکم بزرگی داشتند و همچنین سرشان هم مو نداشته است؛ اما روایات دیگر به خوبی معنی این حدیث را روشن می‌کند.

معنای انزع در لغت:

در کتب لغت در ماده نزع آمده است:

و النزع انحسار مقدم شعر الرأس عن جانبي الجبهة... وفي صفة علي رضي الله عنه البطين الأنزع والعرب تحب النزع وتتيمن بالأنزع وتذم الغمم وتتشاءم بالأغم وتزعم أن الأغم القفا والجبين لا يکون إلا لئيما...

لسان العرب ـ محمد بن مکرم بن منظور الأفريقي المصري ،‌ متوفي 711 ، ج 8 ، ص 352 ، ماده :‌ نزع ، چاپ اول ، ناشر :‌ دار الصادر ـ‌ بيروت ـ چاپ 15 جلدي .

تاج العروس من جواهر القاموس ـ محمد مرتضي الحسيني الزبيدي ،‌ متوفي 1205 ، ج22 ، ص 245 ، ماده نزع ، چاپ 40 جلدي ،‌ ناشر :‌ دار الهداية .

نزع به معناي خالي بودن دو طرف پيشاني از مو است... يکي از صفات علي عليه السلام بطين الأنزع است و عرب خالي بودن دو طرف پيشاني را دوست مى دارد و چنين کسى را به فال نيک مى‌گيرند و غمم را يعني کسي که پيشاني و پشت گردنش بيش از حد معمول پر مو باشد،‌ مذمت می‌کنند و آن را ناخوش دارند و معتقدند کسي که اين گونه است، فردي پست و فرومايه است...

در ماده شرص آورده‌اند:

وفي حديث ابن عباس ما رأيت أحسن من شرصة علي هي بفتح الراء الجلحة وهي انحسار الشعر عن جانبي مقدم الرأس

لسان العرب ج7 ، ص 46

النهاية‌ في غريب الحديث و الأثر ـ‌ ابن أثير ـ ج2 ، ص459

در حديثي ابن عباس می‌گويد: شرصه اي (خالي بودن دو طرف پيشاني از مو) را به زيبايي شرصه علي عليه السلام نديدم ( دو طرف پيشاني علي عليه السلام که خالي از مو بود بسيار زيبا جلوه می‌نمود و پيشاني هيچ فردي را به اين زيبايي نديدم) شَرصه به معناي جلحه می‌باشد و جلحه به معناي خالي بودن دو طرف پيشاني از مو می‌باشد.

پس از عبارت انزع در لغت به معنی انسان بدون مو نیست.

سیمای امیرالمؤمنین علیه السلام در اهل سنت:

در کتب اهل سنت در رابطه با شمایل امیرالمؤمنین علیه السلام چنین آمده است:

كان علي ضخم البطن ضخم مشاشة المنكب ضخم عضلة الذراع دقيق مستدقها ضخم عضلة الساق دقيق مستدقها

الطبقات الكبرى ـ محمد بن سعد بن منيع أبو عبدالله البصري الزهري ـ ج 3 ، ص 26 ، باب : ذكر صفة علي بن أبي طالب عليه السلام ، الوفاة: 230 ، ناشر: دار صادر – بيروت

أنساب الأشراف ـ أحمد بن يحيى بن جابر البلاذري ، المتوفى : 279هـ ـ ج1، ص 283 و 284

علي داراي شكمي نيكو و كامل و سينه‌اي بسيار فراخ بود، ساعد دستش عضلاني بوده و در قسمت مفاصل نازك شده و شكيل بود و ساق پايش عضلاني بوده و در قسمت مفاصل نازك شده و شكيل بود.

محمد بن يوسف الصالحي الشامي می‌نويسد:

وكان ضخم البطن شاسع المنكب ضخم الذراعين مستدقهما ضخم عضد الساق فوق الربعة ضخم المنكبين طويل اللحية عظيمها

سبل الهدى والرشاد في سيرة خير العباد ج11، ص287 ـ محمد بن يوسف الصالحي الشامي ، الوفاة: 942هـ ـ ، ناشر : دار الكتب العلمية - بيروت - 1414هـ ، چاپ اول ، تحقيق : عادل أحمد عبد الموجود وعلي محمد معوض

علي داراي شكمي نيكو و كامل و سينه‌اي بسيار فراخ بود، ساعد دستش عضلاني بوده و در قسمت مفاصل نازك شده و شكيل بود و ساق پايش عضلاني بود و قد مباركش از فردِ ميان قامت مقداري بلند قدتر بود و كتف‌هايي قوي و عضلاني داشت و محاسني پرپشت و بلند داشت.

كلمه «ضخم البطن» به اين معنا است كه شکم ايشان لاغر و نحيف نيست و به استخوان‌هاي کمر نچسبيده است؛ بلکه متوازن و زيبا و نيکو و كامل است.

آقای الأصبهاني در مورد لفظ ضخم البطن می‌گويد:

وقوله ضخم البطن أي لم يكن بطنه لاصقا بظهره بل كان تاما حسنا

دلائل النبوة ـ إسماعيل بن محمد بن الفضل التيمي الأصبهاني، متوفي: 535 ـ ج 1 ص 95 ( از مصادر اهل سنت ) ، ناشر : دار طيبة - الرياض - 1409 ، چاپ اول ، تحقيق : محمد محمد الحداد .

منظور از ضخم بطن این است که شکم به پشت نچسبیده است؛ بلکه نیکو و کامل است.

ابن اثير می‌نويسد:

عن مدرك أبو الحجاج قال رأيت علياً يخطب وكان من أحسن الناس وجهاً

أسد الغابة ابن الأثير: ج 4، ص 39 و مجلة تراثنا مؤسسة آل البيت: ج12، ص 79 نقلاً عن مقتل أمير المؤمنين عليه السلام لابن أبي الدنيا 208 - 281 هـ للسيد عبد العزيز الطباطبائي

على را در حال خواندن خطبه ديدم و او زيباترين مردم بود.

شباهت امیرالمؤمنین به انبیاء:

در برخی روایات آمده است که امیرالمؤمنین علیه السلام به انبیاء از حیث شمائل و ظاهر شباهت داشته‌اند که به برخی از آ‌ن‌ها اشاره می‌کنیم:

شباهت به حضرت ادریس علی نبینا و آله و علیه السلام:

در کتب اهل سنت در آمده است:

قال وهب بن منبه‌ إن إدريس‌النبی‌عليه السلام‌کان... ضخم البطن عريض‌الصدر. . .

المعارف ج۱، ص۲۰ ، باب : شرح حال إدریس صلى الله علیه وسلم ـ ابن قتیبة أبو محمد عبد الله بن مسلم ـ (متوفی ۲۷۶هـ)ناشر: دار المعارف ـ القاهرة ـ ، تحقیق : دکتور ثروت عکاشة

المستدرک على الصحیحین ج۲ ، ص ۵۹۸ ، ح ۴۰۱۵ ـ محمد بن عبدالله أبو عبدالله الحاکم النیسابوری (متوفی ۴۰۵ هـ) ، ناشر : دار الکتب العلمیة ـ بیروت ـ سال چاپ : ۱۴۱۱هـ ـ ۱۹۹۰م ، چاپ : اول ، تحقیق : مصطفى عبد القادر عطا

وهب بن منبه می‌گوید :ادریس پیامبر علیه السلام دارای شکمی نیکو و تام و کامل بود و شانه‌هایی پهن داشت .

شباهت به حضرت داود علی نبینا و آله و علیه السلام:

ثم فتح باباً آخر فاستخرج حريرة بيضاء فيها صورة رجل... ضخم البطن ربعة... فقال هل تعرفون هذا قلنا لا قال هذا داود عليه السلام

تفسیر القرآن العظیم ج۲ ، ص۲۵۴ ـ إسماعیل بن عمر بن کثیر الدمشقی أبو الفداء ( ابن کثیر) ـ ، الوفاة: ۷۷۴ ، ناشر : دار الفکر ـ بیروت – ۱۴۰۱

الخصائص الکبرى ج۲ ، ص۱۳ ـ أبو الفضل جلال الدین عبد الرحمن أبی بکر السیوطی الوفاة: ۹۱۱هـ ، ناشر : دار الکتب العلمیة - بیروت - ۱۴۰۵هـ - ۱۹۸۵م

دلائل النبوة ج۱، ص ۳۸۹ ـ بیهقی ـ (متوفی۴۵۸)

دلائل النبوة ج۱،‌ ص۹۴ ، ـ إسماعیل بن محمد بن الفضل التیمی الأصبهانی ، متوفی۵۳۵ ، ناشر : دار طیبة - الریاض - ۱۴۰۹ ، چاپ اول ، تحقیق : محمد محمد الحداد

سپس در دیگری را باز کرد در آن پارچه حریر سفیدی بود که صورت مردی چهارشانه و میان قامت بود که شکمی نیکو و تام و کامل داشت؛ پادشاه روم گفت: آیا این تصویر را می شناسید؟ گفتیم: نه، گفت: این تمثال حضرت داود علیه السلام است .

معنای انزع البطین در روایات:

در روایات اهل بیت علیهم السلام و همچنین روایات اهل سنت مراد از لقب انزع البطین بیان شده است:

ابن جوزي می‌گوید:

ويسمى علي عليه السلام البطين لأنه كان بطينا من العلم وكان يقول عليه السلام لو ثنيت لي الوسادة لذكرت في تفسير بسم الله الرحمن الرحيم حمل بعير ويسمى الأنزع لأنه كان أنزع من الشرك

تذكرة الخواص ـ سبط ابن الجوزي ـ ص 16 ، چاپ مؤسسة اهل البيت عليهم السلام ـ بيروت ، لبنان ـ ، سال چاپ : 1401 ه .ق ،‌ 1981 م

به اين خاطر به امام علي عليه السلام بطين گفته می‌شده كه شكم ايشان مملو از علم بوده است؛ لذا ايشان بسيار می‌فرمود كه اگر فرصت داشته باشم می‌توانم به اندازه بار شتر در مورد بسم الله الرحمن الرحيم شرح و تفسير بنويسم و به اين خاطر به ايشان انزع گفته می‌شده زيرا ايشان از شرك خالي بوده است.

در روایتی از پیامبر آمده است:

قال رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم يا علي أن الله تعالى قد غفر لك ولأهلك ولشيعتك ومحبي شيعتك ومحبي محبي شيعتك فأبشر فإنك الأنزع البطين منزوع من الشرك بطين من العلم

عيون أخبارالرضا ج1 ،‌ ص 52 ، ح 182 ،‌ باب في مناقب علي عليه السلام

الأمالي ـ شيخ طوسي ـ‌ ص 293 ،‌ ح570/ 17 ، باب غفر الله لشيعة علي عليه السلام

مناقب ـ‌ ابن المغازلي ـ ص 401

رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: اى على، خداوند تو و خاندانت و شيعيان و دوستان شيعيان تو و دوستدار دوستان شيعيان تو را آمرزيده است، پس مژده باد تو را كه انزع البطين هستى، از شرك بريده‌اى و از علم سرشارى.

در جريان خواستگاري امير المؤمنين عليه السلام وقتي زنان قريش پيش حضرت زهرا سلام الله عليها از حضرت علی بدگویي كردند، پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله به حضرت زهرا سلام الله عليها فرمود:

يا فاطمة... فأما ما قلت إنه بطين فإنه مملوء من علم خصه الله به وأكرمه من بين أمتي

بحار ج43 ، ص 100 و 101 ، ح 11 ، باب فيما قاله رسو الله صلي الله عليه و آله و سلم في فضائل علي عليه السلام لفاطمه عليها السلام

اي فاطمه... اما در مورد اينكه گفتي او بطين است،‌ وجود علي مملو از علم است و اين علم را خداوند در ميان امتم به او اختصاص داده است.

در روایت دیگری آمده است:

عن عباية بن ربعي قال جاء رجل إلى ابن عباس فقال له أخبرني عن الأنزع البطين علي بن أبي طالب فقد اختلف الناس فيه فقال له ابن عباس أيها الرجل والله لقد سألت عن رجل ما وطئ الحصى بعد رسول الله صلى الله عليه وآله أفضل منه وانه لأخو رسول الله وابن عمه ووصيه وخليفته على أمته وانه الأنزع من الشرك بطين من العلم ولقد سمعت رسول الله صلى الله عليه وآله يقول من أراد النجاة غدا فليأخذ بحجزة هذا الأنزع يعني عليا عليه السلام

علل الشرايع ـ شيخ صدوق ـ‌ ج1 ، 159 ، ح3 ،‌ باب 128 - علة الصلع في رأس أمير المؤمنين عليه السلام ، والعلة التي من أجلها سمى الأنزع البطين

معاني الأخبار ـ شيخ صدوق ـ‌ ص 63 ، ح 11 ، باب معاني أسماء محمد وعلى وفاطمة والحسن والحسين والأئمة عليهم السلام

عباية بن ربعي می‌گويد: فردي نزد ابن عباس آمد و گفت: در مورد انزع البطين علي بن ابي طالب برايم بگو زيرا كه مردم در مورد شخصيت او اختلاف نظر دارند، ابن عباس گفت: اي مرد در مورد فردي پرسيدي كه به خدا قسم بعد از رسول خدا كسي با فضيلت‌تر از او بر روي زمين راه نرفته، همانا علي برادر و پسر عمو و وصي و جانشين و خليفه رسول خدا صلي الله عليه و آله بر امتش می‌باشد و او كنده شده از شرك است و مملو و سرشار از علم است، از رسول خدا صلي الله عليه و آله شنيدم كه فرمود: هركس می‌خواهد روز قيامت نجات يابد بايد به دامان اين انزع يعني علي عليه السلام چنگ زند.

با توجه به مطالبی که گذشت مشخص می‌شود که برداشتی که در سؤال از لقب انزع البطین شده بود یک برداشت اشتباه بوده است و انزع البطین دارای معنای عمیقی است که در مطالب مذکور بیان شد.

 



مطالب مرتبط:
آيا امير المؤمنين عليه السلام به حديث غدير احتجاج كرده است؟آيا روايت اهل سنت از امير مؤمنان عليه السلام در وجوب خراب كردن سنگ قبرها ، صحت دارد ؟موضع حضرت علي عليه السلام در قبال بيت المال چگونه بوده است؟اگر ابوبكر و عمر، غاصب خلافت بودند ، چرا امام علي (ع) با خلفا همكاري مي كرد؟
Share
* نام:
* پست الکترونیکی:
* متن نظر :
  

آخرین مطالب
پربحث ترین ها
پربازدیدترین ها